• حفاظت و مرمت تزئینات وابسته به معماری خراسان رضوی

          بناهاي تاريخي جدا از خصوصيات سازه و ساختار معماري داراي وجه ديگري از هنر و خلاقيت به نام تزئينات وابسته به معماري مي باشد كه بر اهميت بنا مي افزايد که شايد بدون اين تزئينات خاص؛ تنها در رديف مطالعات تطبيقي در محور ساختار معماري قرار گيرد.تزيينات معماري بخش جدا ناپذير از بناهاي تاريخي است و اين ارتباط در فضاهاي معماري به قدري پيوسته و منسجم است  که جدا از جنبه زيباشناسي و هويت معماري؛ گاهي اشاره مستقيم به دوره خاص تاريخي دارد. سبک و تنوع معماري و به تبع آن تزئينات خاص در دوره هاي مختلف تاريخي دستخوش تغييرات زيادي شده است و اين تغييرات و تنوع اكثر تابعي از شرايط بومي- منطقه اي، دوره تاريخي، سليقه مالكان یا بانیان بناها، معمار بنا و... بوده است كه مي تواند با سبك خاص و اشكال گوناگون خودنمايي كند.
     

    معرفی

          پايه گذاري حفاظت و مرمت از تزئینات معماری بناهای تاریخی خراسان رضوی از سال 1367 توسط استاد هنرمند، مرحوم آقاي بهروز عمواغلي انجام گرديد. ايشان شاگرداني را نزد خود پرورش و تربيت نمودند كه آنان نيز در حال حاضر جز استادكاران حفاظت و مرمت تزئينات معماري در خراسان رضوي محسوب مي گردند. اسامی استادکاران تجربی مرمت تزئینات معماری که در حال حاضر اکثر آنان بازنشسته می باشند به شرح ذیل می باشد.
    1. ابراهیم رفعتی کلات           2. غلامرضا استوار           3. علی اکبر نوروزی          4. علی رشیدی
         علاوه بر آن استان خراسان رضوی، استادکاران تجربی و هنرمند در زمینه کاشی کاری، گچ کاری، حجاری و درودگری، که دارای مدارج درجه 1 و 2  و 3 هنرمندی می باشند نیز پرورش داده است. از سال 1367 اقدامات زیادی در جهت حفاظت و مرمت تزئینات معماری توسط استادکاران تجربی مرمت تزئینات انجام شده است که مستندات آن با توجه به شرایط و امکانات ان زمان بسیار محدود است، ولیکن از سال 1384 برنامه ریزی اصولی و منسجمی در جهت حفاظت و مرمت تزئینات معماری خراسان رضوی توسط کارشناس بخش انجام و در ادامه؛ سال 1388 کمیته تزئینات در این استان به منظور پیشگیری از ایجاد خسارات فرهنگی، یکپارچگی اقدامات، بالا بردن سطح علمی، تشکیل تیم گروهی، هم اندیشی کارشناسی، حفاظت پیشگیرانه و هماهنگی با سازمان متبوع، با توجه به اهداف بلند مدت که توسط این بخش تعریف شده بود، تشکیل گردید.
          در حال حاضر حفاظت و مرمت تزئينات معماري بناهاي تاريخي خراسان رضوي زير نظر معاونت ميراث فرهنگي تاریخی و اقدامات آن، با نظارت و پيگيري كارشناس بخش در آزمايشگاه مرمت (خانم موسی زاده) انجام مي گردد. اقدامات اجرایی و مستندنگاری مربوط به تزئینات معماری بناهای تاریخی از طریق درون سیستمی با نظارت کارشناس بخش و توسط استاد کاران تجربی مرمت و در صورت لزوم؛ اقدامات مستندنگاری، حفاظت، مرمت و مطالعات پژوهشی و آزمایشگاهی نیز با نظارت کارشناس بخش، از طریق عقد قرارداد کوتاه مدت با افراد حقیقی و حقوقی انجام می گردد.
          

    ضرورت

          حفاظت و مرمت از تزئينات معماري در بناهاي تاريخي امري است كه ساليان متمادي دغدغه خاطر متوليان امر بوده و با توجه به بند (ج) قانون تشكيل سازمان ميراث فرهنگي كشور مصوب 10/11/64 به شرح « بررسي، شناسايي، ثبت و حفاظت از آثار و ارزشمند منقول و غير منقول فرهنگي تاريخي كشور» (غني و همراهان – 1386-51) حمايت و حفاظت از اين ميراث فرهنگي طبق ماده 1 قانون اساسنامه سال 1366 كه « ميراث فرهنگي شامل آثار باقيمانده از گذشتگان است كهه نشانگر حركت انسان در طول تاريخ مي باشد و با شناسايي آن زمينه شناخت هويت و خط حركت فرهنگي او ميسر مي گردد و از اين طريق زمينه هاي عبرت براي انسان فراهم مي آيد » به عهده سازمان ميراث فرهنگي و متوليان آن مي باشد و برنامه ریزی جهت حفاظت و مرمت تزئینات معماری ضمن در نظر گرفتن کلیه عواملی که در این امر دخیل است می تواند منجر به اخذ یکسری تصمیم گیری ها گردد تا بتواند ما را از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب برساند. 
     

    پیشینه

          استان خراسان در سير دوره هاي تاريخي مختلف اكثرا مورد توجه حكومت هاي وقت بوده است و گاهي اين توجه منجر به ايجاد بناهاي تاريخي با تزئينات خاص و منحصر به فرد شده است. با توجه به قدمت و پيشينه خراسان رضوي نمونه هاي شاخصي از بناهاي تاريخي و تزئينات معماري توسط بانيان در دوره هاي مختلف تاريخي در اين استان ايجاد گشته است. نمونه هاي تزئينات آجركاري در مسجد رباط زيارت، كاشي كاري و نقاشي هاي حمام شاه، آجركاري و كاشي كاري مسجد جامع فردوس، تزیینات بسیار زیبا ملك زوزن و مدرسه غياثيه خرگرد خواف، تزئينات سنگي قصر خورشيد، لايه چيني و طلاچسبان خواجه ربيع، گچبري زيبا و منحصر به فرد مسجد كرماني مزار جام و همچنین رباط شرف مي توان اشاره نمود. با توجه به تعداد و تنوع بسيار زياد بناهاي تاريخي با تزئينات معماري خاص در دوره های مختلف تاريخي و در نقاط مختلف خراسان رضوي اقدامات حفاظت و مرمت تزئينات معماري در این استان بسیار مشهود بود. از میان انبوه اقدامات حفاظت و مرمت تزئينات معماري توسط آقاي بهروز عمواغلي مي توان به استحكام بخشي و حفاظت اضطراري گچبري هاي منحصر به فرد دوره ساساني بنديان درگز كه جز پروژه هاي ملي محسوب مي گردند اشاره نمود.
     
      

    اهداف 

          در این بخش از طریق برنامه ریزی، ضمن در نظر گرفتن پتانسیل های موجود و شرایط بومی و منطقه ای؛ طبقه بندی اهداف به صورت بلند مدت، کوتاه مدت و میان مدت درآمده است. در برنامه ريزي هاي كوتاه مدت و ميان مدت: الويت بندي مرمتي، مستندنگاري كامپيوتري، مرمت و حفاظت اضطراری، تهیه فیلم های مستند از مراحل مرمت، تهیه شرح خدمات جامع منطقه ای بومی و شرح خدمات خاص هر بنا، تشکیل کمیته تزئینات و تشکیل جلسات گروهی و مشاوره، تهیه طرح مرمت قبل از اقدامات اجرایی، آرشیو و تهیه بانک اطلاعات واقداماتی از این نوع مد نظر می باشد، كه بخش عمده اي از آن در حال حاضر پايان پذيرفته و يا در حال تکمیل است. با توجه به عصر کنونی و تجهيزات و امكانات پيشرفته در اين زمينه، مستندنگاري ليزي؛ حفاظت پیشگیرانه و تهیه بانک جامع اطلاعات، مطالعات، پژوهش و.... جز برنامه ريزي هاي بلند مدت گروه حفاظت و مرمت تزئینات معماری خراسان رضوی قرار گرفته است.  
     

    قوانین و دستورالعمل ها 

          دستورالعمل حفاظت و مرمت تزئينات معماري كميته تزئينات معماري در سال 1386 به منظور يكپارچه و قانونمند نمودن اقدامات مرمتي و جلوگيري از اعمال سليقه شخصي و تسهيل در واگذاري پروژه هاي حفاظت و مرمت تزئينات معماري به بخش خصوصي و نيروهاي متخصص سازمان تنظيم شده است.
         " بعد از جنگ جهانی دوم در سال 1956 پیشنهاد تاسیس یک مرکز نیمه دولتی جهت مطالعه و بهبود روش های مرمت در نهمین نشست عمومی یونسکو در دهلی نو پذیرفته شد. به دنبال این نشست، در سال 1959 با توافق دولت ایتالیا مرکز بین المللی مطالعه، حفاظت و مرمت آثار فرهنگی در رم تاسیس گردید و دکتر پلندرلیت کسی که سال ها سمت سرپرستی آزمایشگاه های مرمت را در موزه بریتیش لندن به عهده داشت به عنوان رئیس این مرکز انتخاب شد. در سال 1971 به طور تقریبی 55 کشور عضو این سازمان بودند که تا سال 2002 این تعداد به بیش از 100 عضو رسید. نام این مرکز که سال ها به صورت مرکز رم یا مرکز بین المللی مرمت نامیده می شد، در سال 1978 به صورت اختصاری به ICCROM تغییر یافت و امروز نیز با این عنوان شناخته می شود. این مرکز به سرعتت متخصصین، کارشناسان و به خصوص موسسه های مختلف حفاظت و مرمت آثار فرهنگی را شناسایی کرد و به این ترتیب یک شبکه جهان گستر ایجاد نمود. سپس یک کتابخانه و مرکز اسناد بین المللی در مرکز ایکروم تأسیس شد که به مرکز مطالعاتی برای تحقیق و آموزش تبدیل گردید". (ماهنامه مرمت - شماره 5-9-1384)
          از اهداف ایکروم بهبود کیفیت های حفاظتی با توجه به اهمیت میراث فرهنگی است و به همین دلیل با انجام 5 فعالیت اصلی و عمده به حفاظت میراث فرهنگی در جهان کمک می کند.
    1.  آموزش     2- اطلاع رسانی     3- تحقیق     4- همکاری و تشریک مساعی     5- حمایت
       
    • موسسه بین المللی مرمت : Icc
          در اصل هفتم آن آمده است: « مرمتگر باید پیش از مبادرت به هرگونه اقدام مرمتی، اثر فرهنگی را به طور کامل آزمایش و اطلاعات اولیه را تنظیم کند. وی موظف است اطلاعات تاریخی و فنی مربوط به کارش را مطالعه کند.» ( مجموعه مقالات شش همایش مرمت -132-1382)
          منشوری در راستای حفاظت و حراست از یادمان های تاریخی و چگونگی این حفاظت که در چهارمین کنگره بین المللی معماران مدرن تهیه شد. (در این قطعنامه بیشتر به مباحث شناخت و مرمت در بناهای تاریخی پرداخته شده است).
     
    • قطعنامه آمستردام 1975 م :
         « مقامات مدیریتی و یا قدرت های محلی که بخش اعظم تصمیم گیری های مهم در باب برنامه ریزی بر شانه آن ها سنگینی می کند، همگی به شکل خاص مسئول حفاظت از ثروت های معماری اند و باید از امر تبادل افکار در این زمینه به یکدیگر کمک کنند» .(فلامکی- 248-247-1383)
    "در این قطعنامه سخن از آگاه سازی مردم، ایجاد شناخت در مردم (برای پی بردن به ارزش ها) توانا کردن مردم به وسیله شناخت برای تبادل نظر کردن، و در نهایت قدر و ارج نهادن به (تصمیم گیری ها) و ایجاد (مکان هایی برای ملاقات ها و گفت و شنودها) به میان آمده است." (برداشت آزاد).
     
    • قطعنامه ونیز 1964:
          « شاهکارهای تاریخی ملل بازگوکننده پیام معنوی گذشته بوده و در زندگی امروزی شاهد زنده و گویایی از سنن باستانی است. بشریت که هر روز بیشتر مرتبه و ارزش انسانی را درک می کند این آثار را به منزله مواریث عموم مردم به شمار می آورد و خود را مکلف می داند که با اقدامات لازم در مورد احیاء و نگهداری این ابنیه آن ها در کمال اصالت به دست نسل های آینده بسپارد.» ( مجموعه مقالات شش همایش مرمت -121-1382)
          همانگونه که مطرح گردید تا کنون مباحثی چند از ضرورت شناخت و حفاظت از آثار تاریخی مطرح گردید و لزوم آن از طریق مجامع مطرح علمی و مرمتی عنوان گردید؛ ولیکن این اهداف کمرنگ خواهند بود اگر مشارکت مردمی صورت نپذیرد و بسیار مطلوب است تا به این نقطه برسیم که یک اثر تاریخی از بین نرود تا احتیاج به مرمت داشته باشد و شناخت این ارزش ها در صورتی فراگیر خواهد شد که از طریق برنامه ریزی های هدفمند دولت و رسانه ها به جامعه انتقال پیدا کند و به قول دکتر وطن دوست « به گمان من آن روز آرمانی زمانی فرا می رسد که مردم خود از آثار فرهنگیشان محافظت کنند. » (پیش شماره هشتمین همایش دوسالانه حفاظت و مرمت  شماره20- 5-1386)
     

    مفاهیم و  واژه ها

          "حفاظت عبارت است از کلیه فعالیت هایی که به منظور حفظ آثار فرهنگی برای آیندگان انجام می شود".  و یا "هر عملی که برای نگهداشت دراز مدت یک اثر تاریخی شده است یا می شود یا خواهد شد، اعم از مطالعه، ثبت، مرمت، درمان، بازیابی مشخصه های مهم فرهنگی شی و... با کم ترین دخالت در اثر مورد نظر." (وطن دوست – همایش مرمت– 1376- 13)  و هدف از حفاظت عبارت است از بررسی، ثبت، نگهداری و بازیابی قابلیت های بارز فرهنگی اشیاء با حداقل دخالت ممکن.
    • ارزش هاي فرهنگي: يعني ارزش هاي هنري، تاريخي، علمي يا اجتماعي براي نسل هاي گذشته، حال و آينده.
    • اصل اثر: به معني آن بخشي از تزئينات معماري است كه از ادوار گذشته باقي مانده است و شامل الحاقات زمان ما نمي گردد. در صورت وجود لايه هاي تزييني بر روي يكديگر كليه اين لايه ها جزئي از اصل اثر محسوب مي شوند.
    • حفاظت: كليه اعمالي است كه براي نگاهداري يا بازسازي ارزش هاي فرهنگي يك اثر (بنا، تزيينات معماري، شيئي تاريخي) به كار مي آيد. حفاظت هميشه با مراقبت همراه است، ليكن در موارد لزوم شامل تثبيت، تحكيم، مرمت، بازسازي يا تركيبي از اين موارد مي شود. در مورد حفاظت به چند نكته مهم توجه شود:
    1. در حفاظت صحيح و موفق دخالت هاي مرمتگر به حداقل ممكن محدود مي شود.
    2. اغلب بهترين حفاظت شامل كم كارترين و ارزان ترين كارها مي گردد.
    3. تكنيك هاي حفاظتي مي تواند بر گرفته از روش هاي سنتي يا مدرن باشد. در هر شكل توجيه روش انتخاب شده بايد توسط شخصي با تجربه در چارچوب استانداردها و قوانين صورت بگيرد.
    • مراقبت: در امر تزيينات معماري به دو نحو پيشگيرانه يا مداوم انجام مي گيرد به طور مثال تامين شرايط امنيتي براي اثر، نصب شيشه حائل بين تزئينات و بازديد كنندگان و يا كنترل دما و رطوبت محيطي در مكان هاي محصور، جلوگيري از ورود رطوبت نزولي از پنجره ها و ...
    • مرمت: يعني باز گرداندن يك اثر به وضعيتي نزديك به وضع اوليه شناخته شده اش، كه اين عمل با برطرف سازي الحاقات يا شبيه سازي توسط مواد موجود انجام مي شود (به طور مثال لايه برداري گچي از روي تزئينات رفع الحاقات است و اگر قطعاتي جدا شده كه آن را سر جاي قبلي مي چسبانيم شبيه سازي اثر است و هر دو اين كارها مرمت آن اثر محسوب مي شود). در مورد مرمت به چند نكته مهم توجه شود:
    1. مرمت مي بايست بر پايه اسناد و مدارك موجود انجام گيرد لذا هرگز بر پايه حدس و گمان مرمت نكنيد.
    2. برخي از شواهد مورد نظر از محل و برخي نيز بر پايه اسناد كتابخانه اي و عكس هاي تاريخي به دست مي آيد. مرمتگر مي بايست كليه اين مدارك و مستندات را كه در حين اجراي عمليات جمع آورري مي كند، حفظ و در گزارش ارائه نمايد.
    • بازسازي: بازسازي و مرمت با يكديگر تفاوت دارند و براي انجام بازسازي مي بايست دلايل كافي وجود داشته باشد. به عنوان مثال يكي از اين دلايل، وجود كمبود در تزئينات معماري است كه به تاثير بصري و كليت كار لطمه مي زند. بازسازي نيازمند وجود مستندات كافي است و بايد داراي نشاني از زمان ما باشد. (در بخش دستورالعمل هاي اجرايي در مورد بازسازي و ايجاد تضاد بصري توضيح داده مي شود.)
    • پاك سازي: به معني زدودن لايه هاي گرد و غبار، دوده، مصالح ساختماني، رنگ هاي تعميري، ورني و روغن هايي كه در اتمام كار توسط هنرمند يا در ادوار بعدي بر روي يا پشت اثر (چوب، كاشي، سنگ، گچ و ...) افزوده شده است. 
     

    اقدامات

          با توجه به اهميت و كثرت بناهاي تاريخي خراسان رضوي همچنین تزئینات خاص و منحصر به فرد به صورت تركيبي و يا خاص در هريك از اين بناها، از زمان تشكيل كميته تزئينات معماري اقدامات مورد نياز طبقه بندي و تفكيك شده است.
    1. اقدامات اجرایی شامل امور مربوط به حفاظت ( اضطراری- پیشگیرانه – بعد از مرمت ) و مرمت بر اساس الویت ها می باشد.
    2. مستندنگاري ثبت و آرشيو اسناد، گزارشات، تصاوير و فيلم هاي قبلي كه در اين زمينه انجام شد، سپس با توجه به سوابق و پتانسيل موجود تهيه و انتقال نقوش تزئينات بر روي طلق، سپس اسكن و انتقال نهايي به فايل هاي كامپيوتري در محيط اتوكد و PDF ، طبقه بندي و تفكيك لايه ها به صورتيكه كاملا واضح و مشخص باشد.
    3. با توجه به اهميت و پيوستگي موضوع انجام مطالعات در زمينه هاي مختلف نظير مطالعات آزمايشگاهي، پژوهشي، ميداني، كتابخانه اي كمك به سزايي در تهیه طرح مرمت قبل از اقدامات اجرايي دارد.
    4. اقدامات و مكاتبات اداري با هدف و برنامه ريزي قبلي معمولا زمينه هاي لازم جهت پيش بيني هاي اعتباري و اخذ و تخصيص اعتبارات جهت اقدامات اجرايي، مطالعات و مستندنگاري تزئينات معماري را فراهم مي آورد.
    5. با توجه به تخصيص و اعتبارات موجود در زمينه تزئينات معماري برنامه ريزي قبلي از اهميت خاصي برخوردار است و همچنين طبقه بندي موضوعات هدفمند ما را در رسيدن به اهداف طبق اصول و برنامه هاي قبلي هدايت و كنترل مي نمايد.
    6. اطلاع رساني و خبر از طريق اعلام به معاونت ميراث در مراحل قبل و بعد از مرمت معمولا در پروژه هاي مرمتي كه ضروري به نظر مي رسد لحاظ مي گردد.
    7.  در حال حاضر بانك اطلاعات جامع در قالب آمار كمي و كيفي از وضعيت فعلي تزئينات معماري بناهاي تاريخي خراسان رضوي در قالب مفاهيم نام، موضوع، شماره و تاريخ ثبت، آدرس، كاربري، مالكيت، دوره، پرونده تزئينات اولويت مرمتي و نوع تزئينات طبقه بندي، تهيه و تنظيم شده است. اطلاعات و آرشيو كاملي از وضعيت تزئينات معماري خراسان رضوي نیز تهيه و تنظيم گرديده است.
    8. نظارت و پيگيري بر كليه اقدامات مربوط به حفاظت، مرمت، مستندنگاري و مطالعات بر روي تزئينات معماري خراسان رضوي كه به بخش خصوصي از طريق قرارداد واگذار مي شود صورت مي پذيرد.
    9. با توجه به اهميت امر قبل از هرگونه اقدام اجرايي طرح مرمت تهيه، تنظيم و پس تائيد شوراي فني و كميته تزئينات مراحل مربوط به آن انجام مي گردد.
      همچنين پيش بيني يك سري طرح ها در زمينه پژوهش، مطالعات، اجرايي و مستندنگاري با توجه به اهداف و برنامه ريزي هاي قبلي و اولويت بندي مرمتي لحاظ مي گردد.
     

    مرتبطین و مراجعین

          با توجه به برنامه ریزی هایی که در این بخش انجام شده است به غیر از اقدامات اجرایی داخلی می توان به اقداماتی برای راهنمایی مراجعین اشاره نمود، از جمله هدایت، نظارت و بررسی پروژه های دانشجویی و دوره های کاراموزی دانشجویان مرمت آثار تاریخی و مرمت بنا، پیشنهاد طرح، کنترل و کارشناسی تزئینات معماری که در اختیار سایر ادارات می باشد، نظیر اوقاف و شهرداری که  اقدامات و شرح خدمات ان با نظارت و پیگیری این بخش انجام می گردد.
     

    تزئینات معماری بناهای تاریخی خراسان رضوی

          تزئینات معماری بناهای تاریخی خراسان رضوی دارای تنوع، کثرت و گستردگی زیادی است و در اکثر بناهای تاریخی تزئینات آن به صورت انفرادی و یا ترکیبی و به صورت بسیار زیبایی خود نمایی می کند. فهرست و عناوین دقیق این نوع تزئینات در آرشیو این بخش موجود می باشد.
    1. تزئينات معماري در بناهای تاریخی اکثر به صور گوناگون از جمله: تزئينات آجري، كاشي كاري، نقاشي، سنگي، گچبري، آينه كاري، چوبي و... مشاهده می گردد كه به صورت انفرادي و يا تركيبي در بناهاي تاريخي اجرا مي شده است.
    2. مشاغل مرتبط با تزئینات معماری می تواند به غیر از استادکاران تجربی مرمت؛ کارشناسان آکادمیک از دانشگاه ها در رشته های برق، تأسیسات، مرمت آثار تاریخی، مرمت بناهای تاریخی؛ عمران، معماری، هنر و شیمی  به همکاری گرفته شوند.       

     

     

دسترسی سریع
ارتباط با ما
تلفن:  05137269070 نمابر:  05137269502   داخلی: 120    
زمان بازدید موزه:  نيمه اول سال 8 الی 20 و نيمه دوم سال 8 الي 17
Visit time: every day at 8 a.m to 20 p.m
Image result for ticket pictogram قیمت بلیت برای گردشگران داخلی:  3000 تومان
Ticket for foreigner tourist: 200,000 Rial
تمامی حقوق این پورتال متعلق است به اداره کل میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری استان خراسان رضوی مجری پورتال : شرکت داده پردازی پویان ابتکار شرق